{"version":1,"lectureId":"01M5W0X230AWDGVPNB9W02QSRZ","attempt":0,"publication":{"slug":"birleşik-kelimelerin-yazımı-soru-çözümü-ve-kurallar","title":"Birleşik Kelimelerin Yazımı: Soru Çözümü ve Kurallar","subject":"mathematics","summary":"Birleşik kelimelerin yazımıyla ilgili bir TYT sorusunu, özellikle D şıkkındaki çeldiriciye düşen öğrenciler için adım adım çözüyoruz. Önce üç TDK kuralını örneklerle kuruyoruz: anlam kayması olan birleşik kelimeler bitişik yazılır; sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış adlar, anlam kayması olmasa bile bitişik yazılır; hayvan adlarında ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa kelimeler ayrı yazılır. Sonra beş şıkkı tek tek değerlendiriyor, buzkıran kelimesinin neden doğru yazıldığını ve hatanın neden ağustos böceği olduğunu gösteriyoruz. Ders, bir dahaki soru için dört basamaklı bir kontrol listesiyle bitiyor.","metaDescription":"Birleşik kelimelerin yazımı: anlam kayması, sıfat-fiil ekli adlar ve hayvan adları kuralıyla TYT sorusunun adım adım çözümü.","transcript":"Merhaba. Bu soruyu birlikte, adım adım çözelim. Soru, beş cümleden hangisinde birleşik kelimelerin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapıldığını soruyor. Her şıkta bir birleşik kelime var: A şıkkında keçiboynuzu, B şıkkında Büyükayı, C şıkkında bülbülyuvası, D şıkkında buzkıran ve E şıkkında ağustosböceği. Beşi de bitişik yazılmış. Asıl soru şu: bunlardan hangisi aslında ayrı yazılmalıydı? Önce bu soruda öğrencilerin nasıl yaptığına bakalım. Alt dilimde yüzde altmış biri, orta dilimde yüzde yetmiş sekizi, üst dilimde yüzde seksen altısı doğru yaptı. Yanlış yapanların yüzde altmış ikisi ise D şıkkını seçti. Yani D, bu sorunun en güçlü çeldiricisi. Bu derste önce o tuzağı anlayacağız. Dersin sonunda şu iki yazımın nedenini bileceksiniz. D şıkkındaki buzkıran bitişik yazılır ve soruda doğru yazılmıştır. E şıkkındaki ağustos böceği ise ayrı yazılmalıdır. Yani hatalı cümle E. Şimdi bunu kurallarla kanıtlayalım. Birinci kural anlam kaymasıdır. Kelimeler gerçek anlamlarından uzaklaşıp yeni bir varlığa ad olursa bitişik yazılır. A şıkkındaki keçiboynuzu bunun örneğidir. Keçi gerçek keçi; ama boynuz burada bir boynuz değil, bir ağacın adı. Anlam kaydığı için bitişik yazıyoruz. C şıkkındaki bülbülyuvası da öyle. İçinde ne bülbül var ne de yuva; bu, bayram sofralarının şerbetli tatlısı. B şıkkındaki Büyükayı da bir takımyıldızın adıdır. Gökteki bu yıldız topluluğu elbette bir ayı değildir. Gök cisimlerinin adları bitişik ve büyük harfle yazılır. İkinci kural, D şıkkını çözen kuraldır. Sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. Buzkıran da böyle bir kelimedir. Buzkıran; buz kelimesi, kır fiili ve an ekiyle kurulmuş bir gemi türünün adıdır. Kalıplaşmış bir ad olduğu için bitişik yazılır. Aynı kalıptan dalgakıran, gökdelen ve cankurtaran da gelir. Dalga gerçekten kırılır, can gerçekten kurtarılır; yani anlam kayması olmasa bile kelimeler bitişik yazılır. Üçüncü kural hayvan adlarıyla ilgili. Hayvan türü adı olan birleşik kelimede ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa kelimeler ayrı yazılır. Ağustos böceği buna örnektir. Böcek kelimesi burada gerçekten bir böceği anlatır, anlamını korur. Bu yüzden ağustos ile böceği ayrı yazılır. Bal arısı da gerçek bir arıdır ve ayrı yazılır. Danaburnu ise bir böcektir ama burnu gerçek bir burun değildir; anlam kaydığı için bitişik yazılır. Kısacası, hayvan adında ikinci kelimeye bakın: gerçek anlamındaysa ayrı, anlamını yitirmişse bitişik. Şimdi bu kuralları beş şıkka tek tek uygulayalım. A şıkkında keçiboynuzu var. Anlam kayması olan bir bitki adı; bitişik yazılmış, doğru. B şıkkında Büyükayı var. Bir takımyıldızın adı; bitişik ve büyük harfle yazılmış, bu da doğru. C şıkkındaki bülbülyuvası bir tatlı adı. Anlam kayması var, bitişik yazılmış; yine doğru. Şimdi dikkat, D şıkkı. Buzkıran, an ekiyle kurulmuş kalıplaşmış bir ad; ikinci kurala göre bitişik yazılır. Soruda da bitişik yazılmış, yani D doğrudur. Son olarak E şıkkı, ağustosböceği. Bu bir hayvan türü adı ve ikinci kelime olan böcek, gerçek anlamını koruyor. Öyleyse ayrı yazılmalıydı; yanlışlık burada. Soruda kelime tek parça, bitişik yazılmış. Bu yazım üçüncü kurala aykırıdır. Doğrusu, ağustos ile böceği arasında bir boşluk bırakarak ayrı yazmaktır. O hâlde sorunun cevabı E şıkkıdır. D şıkkını seçenlerin çoğu muhtemelen şöyle düşündü: buz gerçekten kırılıyor, anlam kayması yok, öyleyse ayrı yazılmalı. Bu düşüncenin yarısı doğru. Buzları kıran gemi dediğimizde gerçekten bir söz grubu kurarız ve kelimeler ayrı yazılır. Ama buzkıran tek bir kavramın, bir gemi türünün adı olmuş. An ekiyle kalıplaşan bu adlar, anlam kayması olmasa da bitişik yazılır. Yani anlam kayması tek kural değil. Sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış adlar ayrı bir kuraldır ve onu da mutlaka kontrol etmek gerekir. Bir dahaki sefere birleşik kelime gördüğünüzde dört soruyu sırayla sorun. Önce kelimenin bir tür adı olup olmadığına bakın. Sonra anlam kayması var mı, onu sorun. Üçüncü olarak, sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış mı diye bakın. Buzkıran bu basamakta bitişik çıkar. Son olarak, hayvan adıysa ikinci kelimeye bakın. Ağustos böceği bu basamakta ayrı çıkar. Toparlayalım. Buzkıran bitişik yazılır ve D şıkkında doğru yazılmıştır. Ağustos böceği ise ayrı yazılır; soruda bitişik yazıldığı için yanlışlık E şıkkındadır. Kuralların sırasını hatırlarsanız, bu tür bir çeldirici bir daha sizi yanıltmaz.","watch":{"version":1,"scenes":[{"title":"Soru ve Çeldirici","start":0,"end":69.64758333333332,"objects":{"ag_chip":"a Math [text] that says \"$upright(\"ağustos böceği\")$\"","buz_chip":"a Math [text] that says \"$upright(\"buzkıran\")$\"","head_goal":"a Heading that says \"Dersin Sonunda Bileceğimiz İki Yazım\"","head_q":"a Heading that says \"Soru\"","head_stats":"a Heading that says \"Bu Soru Nasıldı?\"","label_d":"a Text [text] that says \"D şıkkı: doğru yazılmış\"","label_e":"a Text [text] that says \"E şıkkı: ayrı yazılmalı\"","question_image":"an Image (path='figures/user-d5b69d5cf4158a35.png', aspect=(592, 497))","stats":"a Table [text] that says \"Grup Doğru yapan Alt dilim %61 Orta dilim %78 Üst dilim %86\" (rows=(('Grup', 'Doğru yapan'), ('Alt dilim', '%61'), ('Orta dilim', …, header=True)","trap":"a Text [text] that says \"Yanlış yapanların %62'si D şıkkını seçti.\"","w_a":"a Math [text] that says \"$upright(\"A)\") quad upright(\"keçiboynuzu\")$\"","w_b":"a Math [text] that says \"$upright(\"B)\") quad upright(\"Büyükayı\")$\"","w_c":"a Math [text] that says \"$upright(\"C)\") quad upright(\"bülbülyuvası\")$\"","w_d":"a Math [text] that says \"$upright(\"D)\") quad upright(\"buzkıran\")$\"","w_e":"a Math [text] that says \"$upright(\"E)\") quad upright(\"ağustosböceği\")$\""},"beats":[{"start":0,"say":"Merhaba. Bu soruyu birlikte, adım adım çözelim. Soru, beş cümleden hangisinde birleşik kelimelerin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapıldığını soruyor.","live":[],"does":[[0,"head_q is shown on the screen, written out."],[3.48,"question_image is shown on the screen, faded in."],[9.54,"question_image moves to a new place on the board."]]},{"start":10.139999999999999,"say":"Her şıkta bir birleşik kelime var: A şıkkında keçiboynuzu, B şıkkında Büyükayı, C şıkkında bülbülyuvası, D şıkkında buzkıran ve E şıkkında ağustosböceği.","live":["question_image","head_q"],"does":[[13.32,"w_a is shown on the screen, written out."],[15.4,"w_b is shown on the screen, written out."],[17.32,"w_c is shown on the screen, written out."],[19.4,"w_d is shown on the screen, written out."],[21.479999999999997,"w_e is shown on the screen, written out."]]},{"start":23.2275,"say":"Beşi de bitişik yazılmış. Asıl soru şu: bunlardan hangisi aslında ayrı yazılmalıydı?","live":["question_image","head_q","w_a","w_b","w_c","w_d","w_e"],"does":[[26.959999999999997,"w_d is indicated — a transient flash."],[29.47,"head_q is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"question_image is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"w_a is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"w_b is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"w_c is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"w_d is hidden from the screen — left the board."],[29.47,"w_e is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":30.669999999999998,"say":"Önce bu soruda öğrencilerin nasıl yaptığına bakalım. Alt dilimde yüzde altmış biri, orta dilimde yüzde yetmiş sekizi, üst dilimde yüzde seksen altısı doğru yaptı.","live":[],"does":[[30.669999999999998,"head_stats is shown on the screen, written out."],[33.2,"stats is shown on the screen, written out."],[34.04,"stats is shown on the screen, written out."],[36.12,"stats is shown on the screen, written out."],[38.36,"stats is shown on the screen, written out."]]},{"start":41.582499999999996,"say":"Yanlış yapanların yüzde altmış ikisi ise D şıkkını seçti. Yani D, bu sorunun en güçlü çeldiricisi. Bu derste önce o tuzağı anlayacağız.","live":["head_stats"],"does":[[41.8,"trap is shown on the screen, written out."],[51.13249999999999,"head_stats is hidden from the screen — left the board."],[51.13249999999999,"stats is hidden from the screen — left the board."],[51.13249999999999,"trap is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":52.332499999999996,"say":"Dersin sonunda şu iki yazımın nedenini bileceksiniz. D şıkkındaki buzkıran bitişik yazılır ve soruda doğru yazılmıştır.","live":[],"does":[[52.332499999999996,"head_goal is shown on the screen, written out."],[56.11999999999999,"label_d is shown on the screen, written out."],[56.75999999999999,"buz_chip is shown on the screen, written out."]]},{"start":60.710499999999996,"say":"E şıkkındaki ağustos böceği ise ayrı yazılmalıdır. Yani hatalı cümle E. Şimdi bunu kurallarla kanıtlayalım.","live":["label_d","buz_chip","head_goal"],"does":[[61.12,"label_e is shown on the screen, written out."],[61.75999999999999,"ag_chip is shown on the screen, written out."],[64.72,"A box is drawn around ag_chip."],[68.60591666666666,"ag_chip is hidden from the screen — left the board."],[68.60591666666666,"buz_chip is hidden from the screen — left the board."],[68.60591666666666,"head_goal is hidden from the screen — left the board."],[68.60591666666666,"label_d is hidden from the screen — left the board."],[68.60591666666666,"label_e is hidden from the screen — left the board."]]}]},{"title":"Üç Kural","start":69.64758333333332,"end":179.5466041666666,"objects":{"e1":"a Math [text] that says \"$upright(\"keçi\") + upright(\"boynuzu\") arrow.r upright(\"keçiboynuzu\") thin (upright(\"bitki\"))$\"","e2":"a Math [text] that says \"$upright(\"bülbül\") + upright(\"yuvası\") arrow.r upright(\"bülbülyuvası\") thin (upright(\"tatlı\"))$\"","e3":"a Math [text] that says \"$upright(\"büyük\") + upright(\"ayı\") arrow.r upright(\"Büyükayı\") thin (upright(\"takımyıldız\"))$\"","f1":"a Math [text] that says \"$upright(\"buz\") + upright(\"kır\") + upright(\"-an\") arrow.r upright(\"buzkıran\")$\"","f2":"a Math [text] that says \"$upright(\"dalga\") + upright(\"kır\") + upright(\"-an\") arrow.r upright(\"dalgakıran\")$\"","f3":"a Math [text] that says \"$upright(\"gök\") + upright(\"del\") + upright(\"-en\") arrow.r upright(\"gökdelen\")$\"","f4":"a Math [text] that says \"$upright(\"can\") + upright(\"kurtar\") + upright(\"-an\") arrow.r upright(\"cankurtaran\")$\"","g1":"a Math [text] that says \"$upright(\"ağustos\") + upright(\"böceği\") arrow.r upright(\"ağustos böceği\")$\"","g2":"a Math [text] that says \"$upright(\"bal\") + upright(\"arısı\") arrow.r upright(\"bal arısı\")$\"","g3":"a Math [text] that says \"$upright(\"dana\") + upright(\"burnu\") arrow.r upright(\"danaburnu\")$\"","h1":"a Heading that says \"Kural 1: Anlam Kayması\"","h2":"a Heading that says \"Kural 2: Sıfat-Fiil Ekiyle Kurulanlar\"","h3":"a Heading that says \"Kural 3: İkinci Kelime Anlamını Koruyor mu?\"","rule1":"a Panel that says \"Birleşik kelimeyi oluşturan kelimeler gerçek anlamlarından uzaklaşıp yeni bir varlığa ad olursa kelimeler bitişik yazılır.\"","rule2":"a Panel that says \"Sıfat-fiil ekleriyle (-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş) kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. Anlam kayması olmasa bile bu kural geçerlidir.\"","rule3":"a Panel that says \"Hayvan türü adı olan birleşik kelimelerde ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa kelimeler ayrı yazılır. İkinci kelime anlamını yitirmişse bitişik yazılır.\""},"beats":[{"start":69.64758333333332,"say":"Birinci kural anlam kaymasıdır. Kelimeler gerçek anlamlarından uzaklaşıp yeni bir varlığa ad olursa bitişik yazılır. A şıkkındaki keçiboynuzu bunun örneğidir.","live":[],"does":[[69.64758333333332,"h1 is shown on the screen, written out."],[69.64758333333332,"rule1 is shown on the screen, written out."],[75.96758333333332,"rule1 (the \"bitişik\" part) is indicated — a transient flash."],[78.20758333333332,"e1 is shown on the screen, written out."]]},{"start":80.74008333333332,"say":"Keçi gerçek keçi; ama boynuz burada bir boynuz değil, bir ağacın adı. Anlam kaydığı için bitişik yazıyoruz.","live":["rule1","e1","h1"],"does":[[82.88758333333331,"e1 (the \"upright(\"boynuzu\")\" part) is emphasized."],[84.72758333333331,"e1 (the \"upright(\"bitki\")\" part) is emphasized."],[84.72758333333331,"e1 (the \"upright(\"boynuzu\")\" part) is no longer emphasized."],[85.76758333333332,"e1 (the \"upright(\"bitki\")\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":88.67258333333331,"say":"C şıkkındaki bülbülyuvası da öyle. İçinde ne bülbül var ne de yuva; bu, bayram sofralarının şerbetli tatlısı.","live":null,"does":[[89.80758333333331,"e2 is shown on the screen, written out."],[93.08758333333331,"e2 (the \"upright(\"yuvası\")\" part) is emphasized."],[95.24758333333332,"e2 (the \"upright(\"tatlı\")\" part) is emphasized."],[95.24758333333332,"e2 (the \"upright(\"yuvası\")\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":97.0800833333333,"say":"B şıkkındaki Büyükayı da bir takımyıldızın adıdır. Gökteki bu yıldız topluluğu elbette bir ayı değildir. Gök cisimlerinin adları bitişik ve büyük harfle yazılır.","live":["rule1","e1","e2","h1"],"does":[[97.0800833333333,"e2 (the \"upright(\"tatlı\")\" part) is no longer emphasized."],[98.24758333333331,"e3 is shown on the screen, written out."],[102.88758333333331,"e3 (the \"upright(\"ayı\")\" part) is emphasized."],[104.24758333333331,"e3 (the \"upright(\"ayı\")\" part) is no longer emphasized."],[104.24758333333331,"e3 (the \"upright(\"takımyıldız\")\" part) is emphasized."],[105.36758333333331,"e3 (the \"upright(\"takımyıldız\")\" part) is no longer emphasized."],[107.3925833333333,"e1 is hidden from the screen — left the board."],[107.3925833333333,"e2 is hidden from the screen — left the board."],[107.3925833333333,"e3 is hidden from the screen — left the board."],[107.3925833333333,"h1 is hidden from the screen — left the board."],[107.3925833333333,"rule1 is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":108.59258333333331,"say":"İkinci kural, D şıkkını çözen kuraldır. Sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. Buzkıran da böyle bir kelimedir.","live":[],"does":[[108.59258333333331,"h2 is shown on the screen, written out."],[110.68758333333331,"rule2 is shown on the screen, written out."],[116.3675833333333,"f1 is shown on the screen, written out."]]},{"start":118.79258333333331,"say":"Buzkıran; buz kelimesi, kır fiili ve an ekiyle kurulmuş bir gemi türünün adıdır. Kalıplaşmış bir ad olduğu için bitişik yazılır.","live":["rule2","f1","h2"],"does":[[122.60758333333331,"f1 (the \"upright(\"-an\")\" part) is emphasized."],[125.16758333333331,"f1 (the \"upright(\"-an\")\" part) is no longer emphasized."],[125.16758333333331,"f1 (the \"upright(\"buzkıran\")\" part) is emphasized."],[126.7675833333333,"f1 (the \"upright(\"buzkıran\")\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":128.4175833333333,"say":"Aynı kalıptan dalgakıran, gökdelen ve cankurtaran da gelir. Dalga gerçekten kırılır, can gerçekten kurtarılır; yani anlam kayması olmasa bile kelimeler bitişik yazılır.","live":null,"does":[[129.6075833333333,"f2 is shown on the screen, written out."],[130.56758333333332,"f3 is shown on the screen, written out."],[131.3675833333333,"f4 is shown on the screen, written out."],[138.0075833333333,"rule2 (the \"Anlam kayması olmasa bile\" part) is indicated — a transient flash."],[140.41258333333332,"f1 is hidden from the screen — left the board."],[140.41258333333332,"f2 is hidden from the screen — left the board."],[140.41258333333332,"f3 is hidden from the screen — left the board."],[140.41258333333332,"f4 is hidden from the screen — left the board."],[140.41258333333332,"h2 is hidden from the screen — left the board."],[140.41258333333332,"rule2 is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":141.6125833333333,"say":"Üçüncü kural hayvan adlarıyla ilgili. Hayvan türü adı olan birleşik kelimede ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa kelimeler ayrı yazılır. Ağustos böceği buna örnektir.","live":[],"does":[[141.6125833333333,"h3 is shown on the screen, written out."],[142.6475833333333,"rule3 is shown on the screen, written out."],[150.6475833333333,"g1 is shown on the screen, written out."]]},{"start":153.16258333333332,"say":"Böcek kelimesi burada gerçekten bir böceği anlatır, anlamını korur. Bu yüzden ağustos ile böceği ayrı yazılır.","live":["rule3","g1","h3"],"does":[[153.8075833333333,"g1 (the \"upright(\"böceği\")\" part) is emphasized."],[159.40758333333332,"g1 (the \"upright(\"ağustos böceği\")\" part) is emphasized."],[159.40758333333332,"g1 (the \"upright(\"böceği\")\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":160.9275833333333,"say":"Bal arısı da gerçek bir arıdır ve ayrı yazılır. Danaburnu ise bir böcektir ama burnu gerçek bir burun değildir; anlam kaydığı için bitişik yazılır.","live":null,"does":[[160.9275833333333,"g1 (the \"upright(\"ağustos böceği\")\" part) is no longer emphasized."],[161.2075833333333,"g2 is shown on the screen, written out."],[164.1675833333333,"g3 is shown on the screen, written out."],[167.28758333333332,"g3 (the \"upright(\"burnu\")\" part) is emphasized."],[168.7275833333333,"g3 (the \"upright(\"burnu\")\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":171.10008333333332,"say":"Kısacası, hayvan adında ikinci kelimeye bakın: gerçek anlamındaysa ayrı, anlamını yitirmişse bitişik.","live":["rule3","g1","g2","g3","h3"],"does":[[175.56758333333332,"rule3 (the \"ayrı yazılır\" part) is indicated — a transient flash."],[177.56758333333332,"rule3 (the \"bitişik yazılır\" part) is indicated — a transient flash."],[178.50493749999998,"g1 is hidden from the screen — left the board."],[178.50493749999998,"g2 is hidden from the screen — left the board."],[178.50493749999998,"g3 is hidden from the screen — left the board."],[178.50493749999998,"h3 is hidden from the screen — left the board."],[178.50493749999998,"rule3 is hidden from the screen — left the board."]]}]},{"title":"Şıkları Tek Tek İnceleyelim","start":179.5466041666666,"end":241.95745833333328,"objects":{"answer":"a Math [text] that says \"$upright(\"Cevap: E\")$\"","h_fix":"a Heading that says \"Hata ve Düzeltmesi\"","head":"a Heading that says \"Şıkları Tek Tek İnceleyelim\"","label_right":"a Text [text] that says \"TDK'ya göre doğru yazım\"","label_wrong":"a Text [text] that says \"Soruda yazılan\"","right_form":"a Math [text] that says \"$upright(\"ağustos böceği\")$\"","table":"a Table [text] that says \"Şık Kelime Kural Sonuç A keçiboynuzu anlam kayması: bitki adı doğru B Büyükayı gök cismi adı doğru C bülbülyuvası anlam kayması: tatlı adı doğru D buzkıran sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış doğru E ağustosböceği ikinci kelime gerçek anlamında …\" (rows=(('Şık', 'Kelime', 'Kural', 'Sonuç'), ('A', 'keçiboynuzu', 'anl…, header=True)","wrong":"a Math [text] that says \"$upright(\"ağustosböceği\")$\""},"beats":[{"start":179.5466041666666,"say":"Şimdi bu kuralları beş şıkka tek tek uygulayalım.","live":[],"does":[[179.5466041666666,"head is shown on the screen, written out."],[180.2666041666666,"table is shown on the screen, written out."]]},{"start":183.3266041666666,"say":"A şıkkında keçiboynuzu var. Anlam kayması olan bir bitki adı; bitişik yazılmış, doğru.","live":["head"],"does":[[184.3066041666666,"table is shown on the screen, written out."]]},{"start":189.9541041666666,"say":"B şıkkında Büyükayı var. Bir takımyıldızın adı; bitişik ve büyük harfle yazılmış, bu da doğru.","live":null,"does":[[190.9866041666666,"table is shown on the screen, written out."]]},{"start":196.8391041666666,"say":"C şıkkındaki bülbülyuvası bir tatlı adı. Anlam kayması var, bitişik yazılmış; yine doğru.","live":null,"does":[[197.90660416666663,"table is shown on the screen, written out."]]},{"start":203.78660416666662,"say":"Şimdi dikkat, D şıkkı. Buzkıran, an ekiyle kurulmuş kalıplaşmış bir ad; ikinci kurala göre bitişik yazılır. Soruda da bitişik yazılmış, yani D doğrudur.","live":null,"does":[[206.0266041666666,"table is shown on the screen, written out."],[211.7066041666666,"table (the \"row=5\" part) is emphasized."]]},{"start":215.4991041666666,"say":"Son olarak E şıkkı, ağustosböceği. Bu bir hayvan türü adı ve ikinci kelime olan böcek, gerçek anlamını koruyor. Öyleyse ayrı yazılmalıydı; yanlışlık burada.","live":null,"does":[[215.4991041666666,"table (the \"row=5\" part) is no longer emphasized."],[217.1866041666666,"table is shown on the screen, written out."],[223.0266041666666,"table (the \"row=6\" part) is emphasized."],[225.3466041666666,"table (the \"row=6\" part) is no longer emphasized."],[225.8291041666666,"head is hidden from the screen — left the board."],[225.8291041666666,"table is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":227.0291041666666,"say":"Soruda kelime tek parça, bitişik yazılmış. Bu yazım üçüncü kurala aykırıdır.","live":[],"does":[[227.0291041666666,"h_fix is shown on the screen, written out."],[227.2666041666666,"label_wrong is shown on the screen, written out."],[229.0266041666666,"wrong is shown on the screen, written out."],[231.4266041666666,"wrong (the \"upright(\"ağustosböceği\")\" part) is struck through — it is ruled out."]]},{"start":232.7191041666666,"say":"Doğrusu, ağustos ile böceği arasında bir boşluk bırakarak ayrı yazmaktır.","live":["label_wrong","wrong","h_fix"],"does":[[232.9066041666666,"label_right is shown on the screen, written out."],[233.6266041666666,"right_form is shown on the screen, written out."]]},{"start":237.9696041666666,"say":"O hâlde sorunun cevabı E şıkkıdır.","live":["label_wrong","wrong","label_right","right_form","h_fix"],"does":[[237.9696041666666,"answer is shown on the screen, written out."],[240.91579166666662,"answer is hidden from the screen — left the board."],[240.91579166666662,"h_fix is hidden from the screen — left the board."],[240.91579166666662,"label_right is hidden from the screen — left the board."],[240.91579166666662,"label_wrong is hidden from the screen — left the board."],[240.91579166666662,"right_form is hidden from the screen — left the board."],[240.91579166666662,"wrong is hidden from the screen — left the board."]]}]},{"title":"D Neden Tuzaktı?","start":241.95745833333328,"end":319.93483333333324,"objects":{"checklist":"a Block [text] that says \"Kelime bir tür adı mı: bitki, hayvan, yemek, gök cismi, araç? Anlam kayması var mı? Varsa bitişik. Sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış mı (-an, -ar, -maz, -mış)? Öyleyse bitişik. Hayvan adıysa ikinci kelime gerçek anlamında mı? Öyleyse ayrı.\"","h_next":"a Heading that says \"Bir Dahaki Sefere\"","h_sum":"a Heading that says \"Özet\"","h_trap":"a Heading that says \"D Neden Tuzaktı?\"","label_d":"a Text [text] that says \"D: doğru yazılmış\"","label_e":"a Text [text] that says \"E: hatalı, cevap bu\"","label_fixed":"a Text [text] that says \"Kalıplaşmış ad: bitişik yazılır\"","label_free":"a Text [text] that says \"Söz grubu: ayrı yazılır\"","phrase_fixed":"a Math [text] that says \"$upright(\"buzkıran gemisi\")$\"","phrase_free":"a Math [text] that says \"$upright(\"buzları kıran gemi\")$\"","sum_d":"a Math [text] that says \"$upright(\"buzkıran\") quad arrow.r quad upright(\"bitişik\")$\"","sum_e":"a Math [text] that says \"$upright(\"ağustos böceği\") quad arrow.r quad upright(\"ayrı\")$\""},"beats":[{"start":241.95745833333328,"say":"D şıkkını seçenlerin çoğu muhtemelen şöyle düşündü: buz gerçekten kırılıyor, anlam kayması yok, öyleyse ayrı yazılmalı.","live":[],"does":[[241.95745833333328,"h_trap is shown on the screen, written out."],[244.57045833333328,"label_free is shown on the screen, written out."],[245.4774583333333,"phrase_free is shown on the screen, written out."]]},{"start":250.54545833333327,"say":"Bu düşüncenin yarısı doğru. Buzları kıran gemi dediğimizde gerçekten bir söz grubu kurarız ve kelimeler ayrı yazılır.","live":["label_free","phrase_free","h_trap"],"does":[[252.63745833333329,"phrase_free is indicated — a transient flash."]]},{"start":258.4224583333333,"say":"Ama buzkıran tek bir kavramın, bir gemi türünün adı olmuş. An ekiyle kalıplaşan bu adlar, anlam kayması olmasa da bitişik yazılır.","live":null,"does":[[258.5974583333333,"label_fixed is shown on the screen, written out."],[258.99745833333327,"phrase_fixed is shown on the screen, written out."],[263.2374583333333,"phrase_fixed is indicated — a transient flash."]]},{"start":267.6499583333333,"say":"Yani anlam kayması tek kural değil. Sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış adlar ayrı bir kuraldır ve onu da mutlaka kontrol etmek gerekir.","live":["label_free","phrase_free","label_fixed","phrase_fixed","h_trap"],"does":[[272.9174583333333,"label_fixed is indicated — a transient flash."],[276.0324583333333,"h_trap is hidden from the screen — left the board."],[276.0324583333333,"label_fixed is hidden from the screen — left the board."],[276.0324583333333,"label_free is hidden from the screen — left the board."],[276.0324583333333,"phrase_fixed is hidden from the screen — left the board."],[276.0324583333333,"phrase_free is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":277.2324583333333,"say":"Bir dahaki sefere birleşik kelime gördüğünüzde dört soruyu sırayla sorun.","live":[],"does":[[277.2324583333333,"h_next is shown on the screen, written out."],[279.99745833333327,"checklist is shown on the screen, written out."]]},{"start":282.1674583333333,"say":"Önce kelimenin bir tür adı olup olmadığına bakın. Sonra anlam kayması var mı, onu sorun.","live":["checklist","h_next"],"does":[[283.4774583333333,"checklist (the \"tür adı\" part) is emphasized."],[286.19745833333326,"checklist (the \"Anlam kayması\" part) is emphasized."],[286.19745833333326,"checklist (the \"tür adı\" part) is no longer emphasized."]]},{"start":288.5349583333333,"say":"Üçüncü olarak, sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış mı diye bakın. Buzkıran bu basamakta bitişik çıkar.","live":null,"does":[[288.7174583333333,"checklist (the \"Anlam kayması\" part) is no longer emphasized."],[288.7174583333333,"checklist (the \"Sıfat-fiil\" part) is emphasized."]]},{"start":295.18995833333327,"say":"Son olarak, hayvan adıysa ikinci kelimeye bakın. Ağustos böceği bu basamakta ayrı çıkar.","live":null,"does":[[296.2374583333333,"checklist (the \"Hayvan adıysa\" part) is emphasized."],[296.2374583333333,"checklist (the \"Sıfat-fiil\" part) is no longer emphasized."],[300.43745833333327,"checklist (the \"Hayvan adıysa\" part) is no longer emphasized."],[301.00495833333326,"checklist is hidden from the screen — left the board."],[301.00495833333326,"h_next is hidden from the screen — left the board."]]},{"start":302.20495833333325,"say":"Toparlayalım. Buzkıran bitişik yazılır ve D şıkkında doğru yazılmıştır.","live":[],"does":[[302.20495833333325,"h_sum is shown on the screen, written out."],[303.3974583333333,"label_d is shown on the screen, written out."],[304.0374583333333,"sum_d is shown on the screen, written out."]]},{"start":307.6699583333333,"say":"Ağustos böceği ise ayrı yazılır; soruda bitişik yazıldığı için yanlışlık E şıkkındadır.","live":["label_d","sum_d","h_sum"],"does":[[307.8374583333333,"label_e is shown on the screen, written out."],[309.0374583333333,"sum_e is shown on the screen, written out."],[311.75745833333326,"A box is drawn around sum_e."]]},{"start":313.99995833333327,"say":"Kuralların sırasını hatırlarsanız, bu tür bir çeldirici bir daha sizi yanıltmaz.","live":["label_d","sum_d","label_e","sum_e","h_sum"],"does":[[318.8931666666666,"h_sum is hidden from the screen — left the board."],[318.8931666666666,"label_d is hidden from the screen — left the board."],[318.8931666666666,"label_e is hidden from the screen — left the board."],[318.8931666666666,"sum_d is hidden from the screen — left the board."],[318.8931666666666,"sum_e is hidden from the screen — left the board."]]}]}]},"durationSeconds":320,"chapters":[{"title":"Soru ve Çeldirici","startSeconds":0,"narration":"Merhaba. Bu soruyu birlikte, adım adım çözelim. Soru, beş cümleden hangisinde birleşik kelimelerin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapıldığını soruyor. Her şıkta bir birleşik kelime var: A şıkkında keçiboynuzu, B şıkkında Büyükayı, C şıkkında bülbülyuvası, D şıkkında buzkıran ve E şıkkında ağustosböceği. Beşi de bitişik yazılmış. Asıl soru şu: bunlardan hangisi aslında ayrı yazılmalıydı? Önce bu soruda öğrencilerin nasıl yaptığına bakalım. Alt dilimde yüzde altmış biri, orta dilimde yüzde yetmiş sekizi, üst dilimde yüzde seksen altısı doğru yaptı. Yanlış yapanların yüzde altmış ikisi ise D şıkkını seçti. Yani D, bu sorunun en güçlü çeldiricisi. Bu derste önce o tuzağı anlayacağız. Dersin sonunda şu iki yazımın nedenini bileceksiniz. D şıkkındaki buzkıran bitişik yazılır ve soruda doğru yazılmıştır. E şıkkındaki ağustos böceği ise ayrı yazılmalıdır. Yani hatalı cümle E. Şimdi bunu kurallarla kanıtlayalım."},{"title":"Üç Kural","startSeconds":69.64758333333332,"narration":"Birinci kural anlam kaymasıdır. Kelimeler gerçek anlamlarından uzaklaşıp yeni bir varlığa ad olursa bitişik yazılır. A şıkkındaki keçiboynuzu bunun örneğidir. Keçi gerçek keçi; ama boynuz burada bir boynuz değil, bir ağacın adı. Anlam kaydığı için bitişik yazıyoruz. C şıkkındaki bülbülyuvası da öyle. İçinde ne bülbül var ne de yuva; bu, bayram sofralarının şerbetli tatlısı. B şıkkındaki Büyükayı da bir takımyıldızın adıdır. Gökteki bu yıldız topluluğu elbette bir ayı değildir. Gök cisimlerinin adları bitişik ve büyük harfle yazılır. İkinci kural, D şıkkını çözen kuraldır. Sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır. Buzkıran da böyle bir kelimedir. Buzkıran; buz kelimesi, kır fiili ve an ekiyle kurulmuş bir gemi türünün adıdır. Kalıplaşmış bir ad olduğu için bitişik yazılır. Aynı kalıptan dalgakıran, gökdelen ve cankurtaran da gelir. Dalga gerçekten kırılır, can gerçekten kurtarılır; yani anlam kayması olmasa bile kelimeler bitişik yazılır. Üçüncü kural hayvan adlarıyla ilgili. Hayvan türü adı olan birleşik kelimede ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa kelimeler ayrı yazılır. Ağustos böceği buna örnektir. Böcek kelimesi burada gerçekten bir böceği anlatır, anlamını korur. Bu yüzden ağustos ile böceği ayrı yazılır. Bal arısı da gerçek bir arıdır ve ayrı yazılır. Danaburnu ise bir böcektir ama burnu gerçek bir burun değildir; anlam kaydığı için bitişik yazılır. Kısacası, hayvan adında ikinci kelimeye bakın: gerçek anlamındaysa ayrı, anlamını yitirmişse bitişik."},{"title":"Şıkları Tek Tek İnceleyelim","startSeconds":179.5466041666666,"narration":"Şimdi bu kuralları beş şıkka tek tek uygulayalım. A şıkkında keçiboynuzu var. Anlam kayması olan bir bitki adı; bitişik yazılmış, doğru. B şıkkında Büyükayı var. Bir takımyıldızın adı; bitişik ve büyük harfle yazılmış, bu da doğru. C şıkkındaki bülbülyuvası bir tatlı adı. Anlam kayması var, bitişik yazılmış; yine doğru. Şimdi dikkat, D şıkkı. Buzkıran, an ekiyle kurulmuş kalıplaşmış bir ad; ikinci kurala göre bitişik yazılır. Soruda da bitişik yazılmış, yani D doğrudur. Son olarak E şıkkı, ağustosböceği. Bu bir hayvan türü adı ve ikinci kelime olan böcek, gerçek anlamını koruyor. Öyleyse ayrı yazılmalıydı; yanlışlık burada. Soruda kelime tek parça, bitişik yazılmış. Bu yazım üçüncü kurala aykırıdır. Doğrusu, ağustos ile böceği arasında bir boşluk bırakarak ayrı yazmaktır. O hâlde sorunun cevabı E şıkkıdır."},{"title":"D Neden Tuzaktı?","startSeconds":241.95745833333328,"narration":"D şıkkını seçenlerin çoğu muhtemelen şöyle düşündü: buz gerçekten kırılıyor, anlam kayması yok, öyleyse ayrı yazılmalı. Bu düşüncenin yarısı doğru. Buzları kıran gemi dediğimizde gerçekten bir söz grubu kurarız ve kelimeler ayrı yazılır. Ama buzkıran tek bir kavramın, bir gemi türünün adı olmuş. An ekiyle kalıplaşan bu adlar, anlam kayması olmasa da bitişik yazılır. Yani anlam kayması tek kural değil. Sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış adlar ayrı bir kuraldır ve onu da mutlaka kontrol etmek gerekir. Bir dahaki sefere birleşik kelime gördüğünüzde dört soruyu sırayla sorun. Önce kelimenin bir tür adı olup olmadığına bakın. Sonra anlam kayması var mı, onu sorun. Üçüncü olarak, sıfat-fiil ekiyle kalıplaşmış mı diye bakın. Buzkıran bu basamakta bitişik çıkar. Son olarak, hayvan adıysa ikinci kelimeye bakın. Ağustos böceği bu basamakta ayrı çıkar. Toparlayalım. Buzkıran bitişik yazılır ve D şıkkında doğru yazılmıştır. Ağustos böceği ise ayrı yazılır; soruda bitişik yazıldığı için yanlışlık E şıkkındadır. Kuralların sırasını hatırlarsanız, bu tür bir çeldirici bir daha sizi yanıltmaz."}]}}